geopolityka (strona 2 z 9)

Dr Paweł Janowski, fizyk jądrowy z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, tłumaczy w "Didaskaliach" Wirtualnej Polski mechanizm reakcji łańcuchowej stojącej za wybuchem jądrowym — rozszczepieniem nadają się jedynie najcięższe atomy, takie jak uran, których jądra po rozbiciu "wystrzeliwują" nadwyżkowe neutrony, napędzające kolejne rozszczepienia. Opowiada historię wyścigu o pierwszą bombę atomową — od wcześniejszych, budzących grozę prac nazistowskich Niemiec, przez kluczowy list Alberta Einsteina do władz USA, po przełomowy, przyspieszony wraz z wejściem Ameryki do II wojny światowej Projekt Manhattan, który doprowadził do zrzucenia bomby na Hiroszimę. Fizyk przybliża też zasługi Marii Skłodowskiej-Curie i jej męża Piotra dla nauki o promieniotwórczości — promieniowanie w niewielkich dawkach otacza nas wszędzie i bywa dla organizmu wręcz pozytywne.

Najważniejsze wydarzenia z Polski i ze świata, ciekawe rozmowy i tematy, które budzą emocje. WP News - program Wirtualnej Polski i Telewizji WP. Jan Dynowski przedstawi państwu porcję gorących newsów i ciekawostek z miejsc, gdzie dzieją się najważniejsze rzeczy. W WP News prezentujemy najważniejsze informacje dnia, podane zawsze w dynamicznie i atrakcyjnej formie.

Prof. Carlo Masala, wykładowca Uniwersytetu Bundeswehry i autor książki "Jeśli Rosja wygra", tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", dlaczego zwycięstwo Rosji w Ukrainie byłoby dopiero preludium do ograniczonej agresji wobec części terytorium NATO w najbliższych latach. Ekspert wskazuje konkretne cele, określając je Churchillowskim mianem "miękkiego podbrzusza": estońską Narwę i Przesmyk Suwalski. Największym zagrożeniem nie jest jednak sam atak, ale możliwy paraliż decyzyjny sojuszu — część krajów chciałaby natychmiastowej reakcji zbrojnej, inne negocjacji, a reszta liczyłaby na spokojne rozwiązanie. "Jeżeli sojusz zacznie dyskutować, czy to naprawdę atak, i nie zrobi nic, to będzie koniec NATO" — ostrzega Masala, który receptę widzi w obronności opartej na "wielkiej piątce": Polsce, Niemczech, Francji, Włoszech i Wielkiej Brytanii.

Pawieł Łatuszka, były minister w białoruskim rządzie i były ambasador w Polsce, dziś skazany przez reżim Alaksandra Łukaszenki na 18 lat więzienia, tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", jak wyzwalał się ze szponów białoruskiej władzy — stracił dom, samochody i pracę, choć niczego nie żałuje. W białoruskich więzieniach i koloniach karnych wciąż przebywa ponad tysiąc osób, w tym wciąż przetrzymywany działacz Andrzej Poczobut — Łatuszka porównuje niedawne uwolnienia do "obrotowych drzwi". Opozycjonista, mieszkający dziś w Warszawie, przyznaje, że jest na celowniku białoruskich służb — do jego biura dwukrotnie zgłosił się Pablo Gonzalez, rosyjski szpieg działający pod fałszywą tożsamością. Łatuszka opisuje też osobiste groźby ze strony Łukaszenki, który miał ostrzec go, że w razie zdrady "zadusi go własnymi rękami" — dziś nazywa dyktatora po prostu "diabłem".

Albert Świdziński, dyrektor analiz w think-tanku Strategy&Future, tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", dlaczego uderzenie rakietą Oriesznik w Lwów, mimo że Rosja dysponowała innymi środkami, było jego zdaniem czystą "sygnalizacją strategiczną" — odpowiedzią na głosy w Rosji domagające się reakcji na naruszenie jej interesów, które łączy z interwencją USA w Wenezueli. Mimo posiadania najbardziej rozbudowanego arsenału nuklearnego na świecie, Rosja nie stanowi dziś, jego zdaniem, klasycznego zagrożenia konwencjonalnego. Świdziński ocenia, że kluczowe znaczenie dla przyszłości ma to, czy Waszyngton uzna prawo Chin do własnej strefy wpływów — od tego zależy prawdopodobieństwo otwartego konfliktu USA-Chiny, a sposób, w jaki Pekin odczyta amerykańskie decyzje, ma tragiczne znaczenie dla Polski, wciąż pozbawionej spójnej strategii wobec nowego porządku świata.

Ppłk rez. Maciej Korowaj, ekspert Instytutu Wschodniej Flanki, tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", ile mogą zarobić rosyjscy żołnierze walczący na Ukrainie — kwoty, jak podkreśla, robiące wrażenie nawet po przeliczeniu na złotówki, a dla mieszkańca głębokiej rosyjskiej prowincji wręcz niewyobrażalne. Władimir Putin chce w najbliższych miesiącach dysponować półtoramilionową armią, a Kreml zapowiedział już utworzenie kilkudziesięciu nowych formacji wojskowych. Korowaj opisuje też program "Junarmii", czyli Młodej Armii, który oficjalnie ma prowadzić edukację patriotyczną dzieci już od przedszkola, a w praktyce, jego zdaniem, jest narzędziem indoktrynacji. Zwraca przy tym uwagę, że rosyjski pobór celowo koncentruje się na biednej prowincji, gdzie oferowane wynagrodzenia są dla mieszkańców kuszące najbardziej.

Ks. prof. Andrzej Kobyliński, filozof i etyk z UKSW, tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", dlaczego uważa, że bez religii nie da się zrozumieć współczesnego świata. Ocenia, że wojna w Ukrainie jest też wojną o wpływy religijne — Moskwa nie godzi się na delegalizację przez Kijów prawosławnej cerkwi podporządkowanej rosyjskiej stolicy, a patriarcha Cyryl i samo prawosławie stały się, jego zdaniem, narzędziem rosyjskich interesów w świecie. Opisuje też zjawisko "syjonizmu chrześcijańskiego" wśród amerykańskich wyborców Donalda Trumpa — przekonania, że współczesny Izrael jest bezpośrednią kontynuacją biblijnego ludu wybranego, co dla wielu wierzących oznacza konieczność bezkrytycznego wsparcia dla polityki tego kraju. Jego zdaniem eksperci pomijający ten religijny wymiar elektoratu Trumpa nie rozumieją w pełni amerykańskiej polityki wobec Bliskiego Wschodu.

Rafał Michalski, amerykanista, analizuje w "Didaskaliach" Wirtualnej Polski zaskakujące ruchy Donalda Trumpa w drugim roku prezydentury — od planów przejęcia "suwerennych enklaw" na Grenlandii na wzór Guantanamo, przez utworzenie konkurencyjnej wobec ONZ "Rady Pokoju" opartej na florydzkim modelu ekskluzywnych klubów biznesowych, po głęboki paraliż legislacyjny amerykańskiego Senatu. Ekspert ostrzega, że w skrajnym scenariuszu Waszyngton mógłby powołać się na precedens prawny z aneksji Hawajów, gdy Sąd Najwyższy uznał za legalne samo "faktyczne władztwo" nad terytorium. Michalski tłumaczy, że decyzje w drugiej kadencji Trumpa zapadają dziś w bardzo wąskim gronie, z pominięciem tradycyjnej biurokracji dyplomatycznej, oraz wskazuje na rosnące przygotowania administracji do długotrwałego konfliktu gospodarczego z Chinami, uznawanymi w Waszyngtonie za egzystencjalne zagrożenie.

Prof. Hieronim Grala, historyk i dyplomata, tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", dlaczego Władimir Putin, mimo dążenia do zakończenia wojny na własnych warunkach, może dziś być bardziej zainteresowany pokojem niż w 2022 roku — wtedy oznaczał on krótką zwycięską wojnę, dziś powstrzymanie budowanego przez dekady mocarstwa przed zsunięciem się w przepaść. Jego zdaniem brak zwycięstwa na Ukrainie pokazał, że Rosja nie jest już partnerem do rozmowy przy jednym stole z Chinami i USA, a rosyjskie elity biznesowe stają przed dylematem, czy poddańczo współpracować z Waszyngtonem czy Pekinem — część z nich, jak zauważa profesor, jest żywotnie zainteresowana Ameryką właśnie z powodu rosnącej niechęci do Chin. Grala zwraca też uwagę na intensywne zmiany na putinowskim dworze, gdzie stara gwardia ustępuje miejsca ludziom spokrewnionym lub spowinowaconym z samym Putinem.

Jakie są przewagi Bielika w stosunku do innych modeli językowych? Czym jest suwerenność technologiczna w kontekście AI? Jak trenuje się duże modele językowe? Czy AI jest „czarną skrzynką”? Na te i więcej pytań odpowie Remigiusz Kinas, ekspert w dziedzinie uczenia maszynowego, jeden z twórców polskiego modelu językowego (LLM) o nazwie Bielik. Zapraszamy do oglądania kolejnego odcinka programu „didaskalia” Patrycjusza Wyżgi.

Dr Jacek Bartosiak, założyciel think-tanku Strategy&Future, tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", dlaczego uważa obecny moment za kluczowy w historii III RP — nowa strategia bezpieczeństwa USA nie wskazuje już Rosji jako zagrożenia, a Europejczycy mają do 2027 roku stać się zdolni do samodzielnej obrony. W szeroko komentowanym wywiadzie dla Politico Donald Trump miał stwierdzić, że Ukraina nie jest już demokracją, a Europa jest "gnijąca" i ma "słabych" polityków — to, zdaniem Bartosiaka, koniec amerykańskiego prymatu w Europie. Ekspert wskazuje też na doniesienia "Wall Street Journal" o rosyjskich oligarchach oferujących Amerykanom dostęp do złóż gazu i metali ziem rzadkich. W tym kontekście Bartosiak uważa, że Polska powinna poważnie rozważyć budowę własnej strategii nuklearnej, jeśli Amerykanie rzeczywiście przejdą do polityki "offshore balancing".

Krzysztof Bosak, wicemarszałek Sejmu i jeden z liderów Konfederacji, stanowczo zaprzecza w "Didaskaliach" Wirtualnej Polski medialnym doniesieniom o nieprawidłowościach związanych z jego studiami na Collegium Humanum, nazywając publikacje "nikczemnością" i sugerując, że stoi za nimi zlecenie polityczne wymierzone w jego wysokie notowania zaufania społecznego. Przyznaje, że jego drogi z byłym posłem Konfederacji Grzegorzem Braunem, dziś europosłem, ostatecznie się rozeszły — odczuwa wręcz ulgę, że nie musi już komentować jego kontrowersyjnych wypowiedzi. Krytykuje rząd za brak "podejścia transakcyjnego" w dalszych etapach wsparcia dla Ukrainy oraz wyraża głęboki pesymizm co do przyszłości Unii Europejskiej, opowiadając się za większym protekcjonizmem gospodarczym wobec globalnej konkurencji Chin i Azji.

Dr Maja Wolny, podróżniczka i autorka książki "Pociąg do Imperium", tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", jak myślą zwykli Rosjanie, których odwiedzała tuż po wybuchu wojny — dziś ma zakaz wjazdu do Rosji. Jej zdaniem ponad 60 procent rosyjskiego społeczeństwa jest albo zastraszone, albo pogrążone w klinicznej depresji, ale mówienie Rosjaninowi, że nie ma duszy, wciąż uchodzi za najgorszą możliwą zniewagę. Wolny opisuje jedno z najbardziej niepokojących odkryć swojej podróży — przekonanie wielu Rosjan, że wojna w Ukrainie jest bolesnym, ale niezbędnym aktem "oczyszczenia" świata. Opowiada też o atmosferze permanentnej kontroli, jakiej doświadczyła podczas podróży — najazdach w hotelu i szarpaniu za klamki drzwi — oraz o silnym poczuciu wspólnoty narodowej Rosjan, dla których krytykowanie własnego kraju pozostaje niemal świętokradztwem.

Wasyl Bodnar, ambasador Ukrainy w Polsce, odpiera w Wirtualnej Polsce zarzuty, jakoby Kijów celowo prowokował incydenty lotnicze, by wciągnąć Polskę i państwa bałtyckie do wojny z Rosją — nazywa takie sugestie "bzdurą i propagandą". Dopytywany o doniesienia, że część ukraińskich dronów celowo wleciała w przestrzeń powietrzną Łotwy, Estonii i Finlandii, by utrudnić Rosjanom ich zestrzelenie, zapewnia, że nie ma żadnych informacji potwierdzających taki zamiar. Tłumaczy, że angażowanie Zachodu bezpośrednio w konflikt byłoby dla Ukrainy "strzałem sobie w nogę", bo odwróciłoby uwagę i zasoby od jej własnej obrony — a wcześniejsze apele o zestrzeliwanie rosyjskich rakiet przez polską armię miały służyć jedynie budowie wspólnej europejskiej obrony przeciwlotniczej, nie eskalacji.

Płk Andrzej Derlatka, były szef Agencji Wywiadu, tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", dlaczego uważa, że znaleźliśmy się w przełomowym momencie historii, w którym ustalane są ramy przyszłego porządku w Europie i na świecie — a Polska tej okazji, jego zdaniem, nie wykorzystuje. Ocenia, że próby przeciągnięcia Rosji na stronę Zachodu są mało realne, bo Rosja stała się, w jego opinii, wasalem Chin, które według niego militarnie prześcignęły już Stany Zjednoczone, budując m.in. lotniskowiec dorównujący technologicznie amerykańskim oraz rozwijając potęgę militarną w kosmosie. "Gospodarczo owszem jesteśmy potęgą. Militarnie Europa jest kompletnym zerem" — podsumowuje pułkownik, przekonując, że kontynent nie powinien opierać swojego bezpieczeństwa wyłącznie na oczekiwaniach wobec Amerykanów, którzy nie zobowiązali się do jego niezależnego gwarantowania.

Płk Piotr Krawczyk, były szef Agencji Wywiadu, ocenia w "Didaskaliach" Wirtualnej Polski operację amerykańskich służb specjalnych, w wyniku której schwytano prezydenta Wenezueli Nicolasa Maduro — pod względem warsztatu wywiadowczego nazywa ją jedną z najciekawszych i najważniejszych, jakie widział. Podkreśla, że Maduro, mimo wieloletniego zubożenia kraju, wciąż dysponował jedną z najlepszych ochron prezydenckich na świecie, co czyni sukces amerykańskich służb tym bardziej znaczącym. Krawczyk przypomina, że Wenezuela była jednym z najbliższych sojuszników Rosji, Chin i Iranu w Ameryce Łacińskiej, co czyniło ją przedmiotem zainteresowania nie tylko USA, ale i Izraela, Wielkiej Brytanii oraz Hiszpanii.

Norbert Bączyk, historyk wojskowości i dziennikarz wojskowy, tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", dlaczego Polska jest dziś lepiej przygotowana do wojny niż w 1939 roku, choć nie oznacza to, że jest przygotowana dobrze. Przyznaje wprost, że na własne wojsko patrzymy przez różowe okulary — inny obraz budowany na zewnątrz służy morale, a nie odsłanianiu słabości przed przeciwnikiem. Bączyk obala też pokutujący mit o zdradzie zachodnich sojuszników w 1939 roku, przypominając, że przedwojenna Polska miała wtedy sojusz właściwie tylko z Francją — to zupełnie inna sytuacja niż dzisiejsze członkostwo w NATO. Na pytanie, czy Władimira Putina można porównać do Hitlera, historyk odpowiada przecząco, wskazując na odmienne osobowości i kontekst kulturowy obu przywódców.

Dr Bartosz Naskręcki, matematyk z UAM i jedyny Polak wśród twórców testu Frontier Math, tłumaczy w "Didaskaliach" Wirtualnej Polski, dlaczego uważa powszechne przekonanie, że sieci neuronowe naśladują ludzki mózg, za błędne — porównuje dzisiejsze modele AI do "potwora Frankensteina": zbudowanego z pasujących do siebie elementów, który działa, choć twórcy nie do końca rozumieją, dlaczego akurat tak. Ostrzega przed "myśleniem życzeniowym", że samo powiększanie modeli automatycznie poprawi ich niezawodność. Ze specjalnie stworzonych 50 najtrudniejszych zadań testu Frontier Math modele rozwiązały już dziewięć, choć zadanie ułożone przez samego Naskręckiego wciąż pozostaje nietknięte mimo prób 15 różnych systemów. Naukowiec przestrzega przed nadmiernym poleganiem na AI w prostych zadaniach poznawczych, bo grozi to realnym "wyłączeniem się z wyścigu" intelektualnego.

Generał Jarosław Kraszewski, były szef Wojsk Rakietowych i Artylerii, tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", dlaczego Polska wciąż nie jest w pełni gotowa na atak dronów. System obrony powietrznej opiera już na systemach Wisła, Narew czy przenośnych zestawach Piorun, ale ostatniego elementu — obrony antydronowej — jego zdaniem "decydenci trochę przespali", mimo wieloletnich ostrzeżeń ekspertów po doświadczeniach z Ukrainy. Generał proponuje powołanie agencji zarządzania ruchem bezpilotowców na wzór PAŻP i opisuje istniejący już system, który automatycznie przejmuje kontrolę nad komputerem wrogiego drona i zmusza go do lądowania w wyznaczonym miejscu. Zapytany o nadchodzącą "wojnę maszyn", Kraszewski nie ma wątpliwości, że się do niej zbliżamy, choć przyznaje, że sam raczej jej nie doczeka.

Na czym polega fenomen Napoleona? Czy Napoleon miał zamiar obudować niepodległą Polskę? Dlaczego Napoleon ruszył na Moskwę? I czy ten atak mógł zakończyć się powodzeniem? Na te i wiele więcej pytań Patrycjusza Wyżgi odpowiedzi udzieli prof. Jarosław Czubaty, historyk specjalizujący się m.in. w dziedzinie epoki napoleońskiej. Serdecznie zapraszamy do oglądania!

Zbigniew Parafianowicz, autor książki "Polska na wojnie", tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", dlaczego popularne stwierdzenie "Ukraina walczy za Polskę" nazywa sofizmatem — jego zdaniem żadne państwo nie walczy za inne, a Ukraina broni się, by zachować własną niepodległość i granice. Ocenia, że mimo naturalnej sprzeczności części interesów, jedynym wspólnym wrogiem Polski i Ukrainy pozostaje Rosja. Parafianowicz przypomina kulisy incydentu w Przewodowie, gdzie zabłąkany ukraiński pocisk obrony powietrznej zabił dwie osoby — fakt potwierdzony przez ukraińskie wojsko, którego jednak do dziś nie chce uznać prezydent Wołodymyr Zełenski. To, jego zdaniem, jeden z powodów chłodu między Warszawą a Kijowem, widocznego dziś choćby w odmowie wizyty prezydenta Karola Nawrockiego w ukraińskiej stolicy.

Dr Anna Topol, dyrektor ds. badań w IBM Research, uspokaja w "Didaskaliach" Wirtualnej Polski, że mimo błyskawicznego rozwoju sztucznej inteligencji nic nie wskazuje, by technologia ta osiągnęła poziom zagrożenia znany z filmowego "Terminatora" — wciąż, jej zdaniem, wiele jesteśmy w stanie na bieżąco kontrolować i poprawiać, podobnie jak z czasem oswojono i uregulowano bezpieczeństwo samochodów. Zwraca uwagę, że choć aż 80 procent firm deklaruje wdrażanie AI, realny zwrot z inwestycji widzi jedynie około jednej czwartej z nich — sukces odnoszą te, które skupiają zasoby na jednej, konkretnej aplikacji, zamiast rozpraszać się na wiele projektów pilotażowych. Topol przewiduje też, że około 2029 roku powstanie pierwszy w pełni niezawodny komputer kwantowy, który realnie wzmocni rozwój sztucznej inteligencji.

Prof. Bogdan Góralczyk, sinolog, tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", dlaczego kontrola nad metalami ziem rzadkich daje Chinom narzędzie nacisku na cały Zachód — kraj ten odpowiada za około 65 procent wydobycia i ponad 90 procent rafinacji tych 17 pierwiastków, kluczowych m.in. dla przemysłu zbrojeniowego. Nowe chińskie regulacje eksportowe mają, jego zdaniem, celowo rozdzielić USA i Europę. Profesor ostrzega też przed zapowiadanymi przez Chiny akumulatorami sodowo-jonowymi o zasięgu tysiąca kilometrów, które mogłyby "wywrócić przemysł motoryzacyjny do góry nogami", oraz zwraca uwagę, że kraj ten jako pierwszy przechodzi z laboratoryjnej do przemysłowej fazy kontrolowanej fuzji jądrowej. Chiny, jego zdaniem, przeszły też drogę od kojarzonych z tanim "badziewiem" do kraju, w którym psy-roboty patrolują dziś ulice.

Piotr Mitkiewicz, polski ochotnik walczący na ukraińskim froncie, tłumaczy w rozmowie z Pawłem Pawłowskim na kanale "Żeby Wiedzieć", dlaczego obawia się, że polska armia nie zdoła przygotować się na wojnę, dopóki ta faktycznie nie wybuchnie — jego zdaniem wojsko czasu pokoju fundamentalnie różni się od wojska czasu wojny. Po złamaniu obojczyka w 2023 roku przerzucił się z rozpoznania na obsługę dronów, które dziś odpowiadają za 70 procent zniszczeń na froncie — każdy może zbudować taki sprzęt w domu, co stało się przejawem ukraińskiej kreatywności wobec braków w uzbrojeniu. Mitkiewicz przyznaje, że najlepszymi żołnierzami okazują się ludzie z największą zdolnością adaptacji, podczas gdy do piechoty trafiają ci z najmniejszymi umiejętnościami, a swoją opowieść kończy wzruszającym wyznaniem, dla jakiej przyszłej Polski chciałby dziś walczyć.

Czy Rosja jest gotowa na wojnę z Europą? Co po zawieszeniu broni w Ukrainie? Kto jest winny złych relacji Polski z Ukrainą? Dlaczego Polski nie ma grupie G3? Odpowiedzi na te i wiele innych pytań udzielił Zbigniew Parafianowicz, autor książki „Polska na Wojnie” oraz gość kolejnego odcinka programu "didaskalia" Patrycjusza Wyżgi. Zapraszamy do oglądania!